Kukurjak (Eranthis hyemalis (L.) Salisb.) je višegodišnja zelјasta bilјka iz familije lјutića (Ranunculaceae) . Nјena prirodna staništa su listopadne šume (često hrastove i grabove) na nižim nadmorskim visinama, obično u nižem brdskom pojasu. Najveći broj poznatih nalazišta ove vrste u svetu je ograničen na područje Apeninskog poluostrva i susednih oblasti u Alpima, dok je idući prema istoku i severu ona sve ređa, sa sporadičnim nalazima u Sloveniji, Mađarskoj i Hrvatskoj. U Srbiji je kukurjak na granici svog prirodnog rasprostranjenja, zbog čega su njegovi nalazi ovde retki i oskudni pa je vrsta ovde kritično ugrožena i strogo zaštićena (Pravilnik o proglašenju i zaštiti strogo zaštićenih i zaštićenih divlјih vrsta bilјaka, životinja i glјiva, „Službeni glasnik RS", br. 5/10; 88/10; 91/10; 47/11; 14/16). Od početaka botaničkih istraživanja u Srbiji, kukurjak je zabeležen na 8 lokaliteta, pri čemu je vrsta u novije vreme na terenu potvrđena na 5 lokaliteta (Vrška čuka, Ljuti do, Vratarnica, okolina Valјeva i Bačke Palanke). U odnosu na brojnost i gustinu najveća i najreprezentativnija populacija kukurjaka u Srbiji je očuvana u šumi Bagremara pored Bačke Palanke, zbog čega je područje od 2007. godine zaštićeno zakonom kao Specijalni rezervat prirode „Bagremara" (Uredba o zaštiti „Specijalnog rezervata prirode „Bagremara", „Službeni glasnik RS 12/2007). Ukupna teritorija rezervata je nešto preko 117 ha, a u okolini je ustanovlјena zaštitna zona na površini od 271 ha. Na većem delu staništa kukurjaka u Bagremari preovlađuju veštački podignute sastojine bagrema (Robinia pseudoacacia) na nekadašnjem staništu hrasta lužnjaka (Quercus robur) i polјskog jasena (Fraxinus angustifolia subsp. oxycarpa) , čiji ostaci se i dalјe sreću u delovima Rezervata. Kukurjak spada u ranoprolećne vrste (efemerofite). Nјegovi cvetni pupolјci počinju da se probijaju veoma rano, često već ispod snežnog pokrivača tokom februara i početkom marta (u zavisnosti od sezonskih temperaturnih variranja), zbog čega vrsta u narodu s pravom nosi naziv „ozimica".
Period cvetanja, oprašivanja i razvoja listova je kratak i poklapa se sa periodom pre listanja većine vrsta drveća, tako da bilјka ima mnogo direktne sunčeve svetlosti. Sa razvojem ostale vegetacije tokom proleća i ranog leta precvetali primerci i listovi kukurjaka postepeno odumiru i vrsta provodi ostatak godine mirujući pod zemlјom. Populacija kukurjaka u Bagremari se razmnožava uglavnom vegetativno tj. deobom rizoma. Obrazovanje ploda i semena nije uočeno na području rezervata, što može biti posledica regionalno drugačijih uslova za opstanak vrste na ivici njenog prirodnog areala ali i specifičnih ekoloških uslova u okviru lokaliteta.
Cvetovi su relativno krupni, upadlјivi i žuto obojeni pa su na terenu, sa još uvek slabo razvijenom ostalom vegetacijom, uočlјivi sa dalјine od više desetina metara zbog čega je ovo najpogodnije doba za kartiranje ove strogo zaštićene vrste.
Tokom 2014. i 2015. godine u periodu cvetanja je obavlјeno kartiranje populacije kukurjaka u okviru Specijalnog rezervata prirode „Bagremara". Kartiranje je izvršeno pomoću GPS mobilne aplikacije. Kartirana je cela populacija u granicama zaštite i u delu zaštitne zone. Korišćenjem IUCN kriterijuma (The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2021-1.) [https://www.iucnredlist.org/] je ustanovlјen prostor koji populacija realno zauzima (area of occupancy) .
U delovima Rezervata u režimu I stepena zaštite u kojima kartiranjem nije bilo utvrđeno prisustvo kukurjaka upravlјač rezervata JP „Vojvodinašume", ŠG „Novi Sad" je, uz nadzor Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode i nakon uvida u stanje populacije kukurjaka, započeo Program sanacije i revitalizacije šumskog staništa kukurjaka u I stepenu zaštite" u okviru kojeg su sečom uklanjane jedinke alohtone vrste bagrema i zasađene jedinke autohtonih vrsta: hrasta lužnjaka (Quercus robur) i divlјe trešnje (Prunus avium) . Cilј navedenih aktivnosti je bio dugoročna revitalizacija prirodnih hrastovih šumskih staništa u okviru Rezervata i pobolјšanje uslova za opstanak populacije kukurjaka.
Tokom 2021. godine u okviru redovnog godišnjeg praćenja stanja populacije strogo zaštićene vrste kukurjaka (Eranthis hyemalis) na području SRP „Bagremara" detalјno su pregledana odelјenja u režimu I (prvog) stepena zaštite: 7 i 8, posebno delovi odelјenja u kojima je tokom proteklih godina izvršena seča bagrema u okviru radova na sanaciji i remedijaciji staništa. Radovi na seči i obnovi su izvršeni u delovima odelјenja 7 i 8 u kojima prilikom kartiranja populacije kukurjaka 11-12. 03. 2014. godine nisu zabeležena staništa ove vrste. Prilikom pregleda navedenih šumskih odelјenja metodom transekta je ustanovlјeno da je populacija kukurjaka u odnosu na stanje zabeleženo prilikom kartiranja 2014. godine očuvana i u pogledu veličine (površine) fragmenata koju zauzima unutar odelјenja i u odnosu na brojnost jedinki unutar fragmenata. Navedeni fragmenti populacije kukurjaka se nalaze u okviru delova odelјenja u kojima nije izvršena seča.
Obilaskom delova drugih odelјenja na kojima je obavlјena planirana potpuna seča bagrema (8/2, 8/b, 8/g, 8/c, 7/a) je ustanovlјeno da je nakon seče došlo do naglog širenja populacije kukurjaka iz okolnih odelјenja po sečinama pa je ove godine kukurjak zabeležen na staništima gde vrsta nije bila utvrđena tokom kartiranja 2014. godine i to na većim površinama unutar sečina u odelјenjima 8 i 7, posebno masovno u šiblјaku nastalom spontanom obnovom bagrema u odsecima 8c i 7a.
Porast brojnosti se može objasniti prosvetlјavanjem staništa nakon seče bagrema, budući da je kukurjak vrsta svetlijih šuma, ivica šuma i žbunjaka. Takođe, obilaskom terena nije utvrđeno da su unutar delova odelјenja 8 predviđenih za sanaciju i remedijaciju staništa zasada obavlјeni drugi planirani osim seče, budući da je na većini mesta došlo do spontane obnove, prorastanja mladica bagrema iz panjeva i obrazovanja šiblјaka.
Tekst: Ranko Perić, stučnjak za zaštitu prirode
|
|
|
|
|
